Дэлхийн зах зээл дээр шатахууны асуудал энгийн үнэ өсөлтийн түвшнээс давж, бодит хямралын шатанд шилжиж эхэллээ. 2026 оны гуравдугаар сарын сүүлийн өдрүүдэд гарч буй олон улсын мэдээллүүдийг харвал нефть, хий, шатахууны нийлүүлэлт огцом тасалдаж, улс орнууд онцгой дэглэмд шилжихэд хүрсэн нь энэ удаагийн хямралын цар хүрээг тодорхой харуулж байна.

Хямралын гол шалтгаан нь Ойрх Дорнод дахь зэвсэгт мөргөлдөөн бөгөөд энэ нь дэлхийн нефтийн нийлүүлэлтийн хамгийн чухал гарц болох Ормузын хоолойд шууд нөлөөлөөд байна. Уг бүсээр дэлхийн нефть, шингэрүүлсэн хийн нийлүүлэлтийн томоохон хэсэг дамжин өнгөрдөг бөгөөд саатал үүссэнээр дэлхийн зах зээлээс өдөрт хэдэн арван сая баррель нефть тасалдах эрсдэл бий болжээ. Үүнийг шинжээчид “түүхэн дэх хамгийн том нийлүүлэлтийн доголдол” хэмээн үнэлж, 1970-аад оны нефтийн хямралтай дүйцэхүйц нөхцөл үүсч болзошгүйг анхааруулж байна.

Нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлж буй нэг хүчин зүйл нь зөвхөн тээвэрлэлтийн саатал биш, харин эрчим хүчний дэд бүтцүүд шууд довтолгоонд өртөж байгаа явдал юм. Бүс нутгийн нефть, хий боловсруулах байгууламжууд гэмтэж, зарим нь зогссон нь нийлүүлэлтийн сүлжээг улам сулруулж, зах зээл дээр бодит хомсдол үүсгэхэд хүргэж байна. Үүний зэрэгцээ далайн тээвэрлэлтийн эрсдэл нэмэгдэж, олон улсын компаниуд чиглэлээ өөрчлөх, эсвэл тээврээ зогсоохоос өөр аргагүйд хүрчээ.

Ийнхүү нийлүүлэлт хумигдаж эхэлсэн нь нефтийн үнийг богино хугацаанд огцом өсгөж, шатахууны зах зээлд шууд нөлөөлж байна. Үнийн өсөлт нь зөвхөн шатахуунаар хязгаарлагдахгүй, тээвэр, хүнс, үйлдвэрлэл, агаарын тээвэр зэрэг бүхий л салбарт дам нөлөөлж эхэлсэн нь дэлхийн эдийн засгийн дараагийн эрсдэлийг тодорхойлж байна.

Энэ хямралын онцлог нь зөвхөн зах зээлийн үзэгдэл биш, харин улс орнууд бодлогын түвшинд шууд оролцож эхэлсэн явдал юм. Зарим улс аль хэдийн эрчим хүчний онц байдал зарлаж, зах зээлийг төрийн хяналтад авч эхэлжээ. Тухайлбал, Филиппин улс шатахуун, хүнс, эмийн нийлүүлэлтийг төвлөрсөн байдлаар зохицуулах шийдвэр гаргасан нь хямрал бодит түвшинд хүрснийг илтгэнэ. Мөн Шинэ Зеланд, Ирланд зэрэг орнууд иргэдийн амьжиргаанд ирж буй дарамтыг бууруулахын тулд шууд мөнгөн дэмжлэг олгож, шатахууны татварыг бууруулах зэрэг арга хэмжээ авч байна.

Европын орнуудын хувьд зах зээлийн үнийн савлагааг хязгаарлах бодлого түлхүү хэрэгжиж байна. Зарим улс шатахууны үнийн дээд хязгаар тогтоож, зарим нь үнийг өдөрт хэдэн удаа өөрчлөхийг хязгаарлах, эсвэл дизель түлшний татварыг бууруулах замаар зах зээлийг тогтворжуулахыг оролдож байна. Гэвч эдгээр арга хэмжээ нь зах зээлийн үндсэн шалтгаан болох нийлүүлэлтийн тасалдлыг шийдэж чадахгүй хэвээр байна.

Үүний зэрэгцээ дэлхийн олон улс стратегийн нефтийн нөөцөө задлах арга хэмжээ авч эхэлсэн. Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн гишүүн орнууд хэдэн зуун сая баррель нефтийг зах зээлд нийлүүлж, богино хугацаанд үнийн өсөлтийг сааруулахыг зорьж байна. Гэвч шинжээчдийн үзэж буйгаар энэ нь түр зуурын арга хэмжээ бөгөөд хямралыг бүрэн шийдвэрлэх боломжгүй юм.

Хамгийн анхаарал татаж буй өөр нэг хандлага нь хэрэглээг шууд хязгаарлах бодлого юм. Зарим улс орнууд иргэдийг гэрээс ажиллахыг уриалах, автомашины хэрэглээг бууруулах, хурдны дээд хязгаарыг багасгах, нийтийн тээврийг нэмэгдүүлэх зэрэг арга хэмжээг хэрэгжүүлж эхэлжээ. Цаашлаад зарим хотод автомашиныг дугаараар ээлжлэн хөдөлгөөнд оролцуулах, шатахуун түгээх станцын ажиллах цагийг хязгаарлах зэрэг илүү хатуу зохицуулалт ч яригдаж байна.

Мөн зарим улс дотоодын зах зээлээ хамгаалах үүднээс шатахууны экспортоо хязгаарлаж, нийлүүлэлтийг зөвхөн дотоод хэрэгцээнд чиглүүлэх бодлого баримталж эхэлсэн нь олон улсын зах зээлийн тогтворгүй байдлыг улам нэмэгдүүлж байна. Үүний зэрэгцээ эрчим хүчний хэрэглээг бууруулах зорилгоор агааржуулагч, оффисын хэрэглээг хязгаарлах, зарим байгууллагын үйл ажиллагааг түр зогсоох зэрэг арга хэмжээнүүд ч хэрэгжиж эхэлжээ.

Энэ бүхнээс харахад дэлхий нийт шатахууны энгийн үнийн савлагаатай бус, харин бодит нийлүүлэлтийн хомсдол, геополитикийн эрсдэлтэй хосолсон томоохон эрчим хүчний хямралын эхэн үед ирээд байна. Улс орнуудын авч буй арга хэмжээнүүд нь ихэвчлэн богино хугацаанд нөлөөлөх шинжтэй бөгөөд хямралын үндсэн шалтгааныг шийдвэрлэхгүй хэвээр байгаа нь нөхцөл байдлыг улам тодорхой бус болгож байна.

Хэрэв нийлүүлэлтийн доголдол ойрын саруудад үргэлжилбэл шатахууны хомсдол илүү өргөн хүрээнд мэдрэгдэж, инфляц хурдасах, эдийн засгийн өсөлт саарах, улмаар дэлхийн эдийн засаг бүхэлдээ системийн түвшний дарамтад орох эрсдэл улам нэмэгдэх төлөвтэй байна. Одоогийн нөхцөл байдал нь дэлхий нийт эрчим хүчний аюулгүй байдлын асуудалд шинэ өнцгөөс хандах шаардлагатай болсныг тод харуулж байна.