Баавгай суурьшлын бүсэд орж ирэх бүрд “самаргүй болсон учраас” гэж тайлбарлах нь шинжлэх ухааны хувьд хэтэрхий энгийн дүгнэлт. Баавгай бол идэш тэжээлийн хувьд уян хатан, олон төрлийн хүнс хэрэглэдэг бүхядгуур амьтан. Улирлаас хамаарч ургамал, жимс, үндэс, үр, самар, шавж, жижиг амьтан, сэг зэм зэрэг өөр өөр хүнсний эх үүсвэр ашиглана. Яг ямар хүнс давамгайлах нь тухайн газар нутаг, улирал, цаг уур, тухайн жилийн ургамлын гарцаас шалтгаална. Тиймээс “самар багассан = баавгай өлссөн = айл руу орсон” гэсэн ганц шугаман тайлбар хангалтгүй. Харин байгалийн хүнсний гарц муудах, ган гачиг, хуурайшилт, түймэр, ургамлын гарцын өөрчлөлт, амьдрах орчны доройтол зэрэг нь баавгайн идэш хайх хөдөлгөөнийг өөрчилж болно. Судалгааны тоймуудад байгалийн хүнсний хүртээмжийн өөрчлөлт нь хүн-баавгайн зөрчил нэмэгдэх нөхцөлтэй холбоотойг олон удаа тэмдэглэсэн байдаг.

Гэхдээ нөгөө талд нь хүн өөрөө асуудлын нэг хэсэг болдог. Суурьшлын бүсэд ил задгай хаясан хүнсний үлдэгдэл, хог, малын сэг зэм, жимс, тэжээл зэрэг нь баавгайн хувьд байгалийн хүнснээс илүү хялбар, бага энерги зарцуулж олж болох хүнсний эх үүсвэр болж хувирч болно. Судалгаанууд хүний гаралтай хүнс, хог хаягдал нь хүн-баавгайн зөрчлийн чухал шалтгаан болохыг харуулдаг. Бүр цаашлаад нэг баавгай хүний орчноос хүнс олж дасвал хүнээс зай барих зан үйл нь буурч, тухайн газрыг дахин ашиглах магадлал нэмэгддэг. Үүнийг судалгаанд habituation буюу хүн орчинд дасах, food conditioning буюу хүний хүнстэй холбон суралцах үзэгдэлтэй холбон тайлбарладаг.

Иймээс асуудлыг зөвхөн “баавгай яагаад орж ирэв?” гэж биш,

“Байгальд нь ямар хүнс, ус, амьдрах орчин өөрчлөгдөв?”

“Хүний суурьшлын бүсэд ямар хүнсний эх үүсвэр түүнийг татаж байна?”

“Баавгай хүнээс айх зангаа алдаж байна уу?” гэсэн гурван түвшинд судлах хэрэгтэй.

Монголын нөхцөлд үүнийг бүр нарийвчлан судлах шаардлагатай. Ялангуяа тухайн бүсийн баавгайн зүйл, нас хүйс, улирал, байгалийн идэшний гарц, усны хүртээмж, мал аж ахуйн орчин, хог хаягдал, хүнсний үлдэгдэл, зам болон хүний хөдөлгөөн зэрэг мэдээллийг хамтад нь авч үзэхгүйгээр “самаргүй болсон” гэж дүгнэх нь учир дутагдалтай. 2026 онд нийтлэгдсэн Монголын судалгаанд 101 баавгайн ялгадсын дээжид шинжилгээ хийхэд ургамлын гаралтай хүнс 67.2%, амьтны гаралтай хүнс 6.43%, нэмэлт буюу хүний өгдөг хүнс 26.31% байсан бөгөөд өмнөх судалгаатай харьцуулахад байгалийн ургамлын хүнсний эзлэх хувь буурч, нэмэлт хүнсний хамаарал нэмэгдсэн гэж дүгнэжээ. Энэ бол бидэнд нэг чухал зүйлийг хэлж байна. Баавгайг хамгаална гэдэг зөвхөн баавгайг хамгаалах тухай асуудал биш. Баавгайг байгальд нь байлгах хүнс, ус, амьдрах орчныг хамгаалах тухай асуудал.

Харин суурьшлын бүсэд орж ирсэн баавгайг зүгээр л хөөж явуулах нь түр зуурын арга...

Түүнийг хүн рүү татаж байгаа шалтгааныг арилгахгүй бол зөрчил дахин давтагдана.

Тиймээс баавгайг хараад шууд “аюултай амьтан” гэж дүгнэхээсээ өмнө нэг асуултыг тавья.

БААВГАЙ ЯАГААД ХҮН РҮҮ ОЙРТОХ БОЛОВ?

Энэ асуултын хариу нь зөвхөн баавгайн тухай биш.

Бидний байгальтай хэрхэн харьцаж байгаагийн тухай юм.

Эх сурвалж. Daagii Avo